Quy định mới về biện pháp xử lý chuyển hướng theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024

Biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên là một trong những chính sách tiến bộ, nhân văn của pháp luật hình sự Việt Nam, thể hiện rõ quan điểm lấy giáo dục, giúp đỡ là chủ yếu thay vì trừng phạt người chưa thành niên phạm tội. So với quy định tại Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên phạm tội đã được cụ thể hóa trong Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, tạo nên một cơ chế xử lý riêng biệt, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của người chưa thành niên.

1. Khái quát về biện pháp xử lý chuyển hướng

Biện pháp xử lý chuyển hướng là việc cơ quan tiến hành tố tụng quyết định không áp dụng hoặc chấm dứt việc xử lý theo thủ tục tố tụng hình sự thông thường đối với người chưa thành niên phạm tội, thay vào đó áp dụng các biện pháp giáo dục, giám sát, hỗ trợ phù hợp nhằm giúp các em sửa chữa sai lầm, tái hòa nhập cộng đồng.

Trước đây BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã có những quy định về các biện pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội, trong đó có quy định về việc hòa giải tại cộng đồng ( Điều 94 BLHS), biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn (Điều 95 BLHS), biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng (Điều 96 BLHS) với những điều kiện áp dụng cho từng biện pháp cụ thể. Tuy nhiên, quy định còn mang tính cơ bản, chưa tập trung, chưa thống nhất cụ thể trong việc xử lý chuyển hướng người chưa thành niên phạm tội. Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 ra đời đáp ứng kịp thời yêu cầu của thời đại, xu hướng thế giới và tình hình ngày càng trẻ hóa của tội phạm ở nước ta hiện nay, đồng thời cụ thể hóa chính sách nhân văn của Đảng và Nhà nước về việc xử lý người chưa thành niên phạm tội nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm.

Luật Tư pháp người chưa thành niên số 59/2024/QH15 được Quốc hội khóa XV thông qua ngày 30/11/2024, có hiệu lực từ 01/01/2026, bao gồm 10 chương và 179 điều. Luật xây dựng hệ thống tư pháp thân thiện, nhân văn, ưu tiên các biện pháp xử lý chuyển hướng thay vì hình phạt tù, hạn chế tối đa việc tạm giam, bảo vệ quyền và lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên, trong đó bao gồm các quy định cụ thể về chính sách, biện pháp xử lý đối với người chưa thành niên phạm tội; thủ tục thân thiện trong xử lý chuyển hướng, tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng đối với người chưa thành niên; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

2. Mục đích, ý nghĩa của biện pháp xử lý chuyển hướng

Thứ nhất, áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng góp phần xử lý kịp thời và hiệu quả đối với người chưa thành niên. Việc phát hiện tội phạm và xử lý kịp thời góp phần ngăn ngừa tội phạm diễn ra theo chiều hướng xấu hơn và hạn chế hậu quả nghiêm trọng hơn, gây khó khăn cho việc điều tra xử lý tội phạm là người chưa thành niên.

Thứ hai, giúp người chưa thành niên thay đổi nhận thức, nhận biết, sửa chữa sai lầm đã gây ra, tự rèn luyện khắc phục và giáo dục họ trở thành công dân có ích cho xã hội.

Thứ ba, đẩy mạnh việc hòa giải giữa người chưa thành niên và bị hại bị ảnh hưởng bởi hành vi phạm tội của người chưa thành niên. Thông qua việc hòa giải tạo điều kiện cho người chưa thành thể hiện sự ăn năn, hối cải, sự gắn kết, chia sẻ thiệt hại với bị hại.

Thứ tư, nâng cao trách nhiệm của gia đình, nhà trường và cộng đồng tham gia trực tiếp vào hoạt động xử lý chuyển hướng nhằm giáo dục, cảm hóa người chưa thành niên.

Thứ năm, hạn chế tác động tiêu cực của thủ tục tố tụng hình sự đối với người chưa thành niên.

Thứ sáu, ngăn ngừa người chưa thành niên phạm tội mới, tái phạm, giảm thiểu gánh nặng cho hệ thống tư pháp hình sự.

3. Đối tượng và điều kiện áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng

Đối tượng áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng là người chưa thành niên thực hiện hành vi phạm tội đã bị khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử theo quy định. Những trường hợp chưa là bị can, bị cáo không thuộc đối tượng áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng.

Theo đó, biện pháp xử lý chuyển hướng có thể áp dụng đối với những đối tượng sau:

1. Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 38 của Luật Tư pháp người chưa thành niên;

2. Người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng do vô ý, phạm tội nghiêm trọng hoặc phạm tội ít nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 38 của Luật Tư pháp người chưa thành niên;

3. Người chưa thành niên là người đồng phạm có vai trò không đáng kể trong vụ án.

Song song đó, để việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng đúng đối tượng, pháp luật quy định cần đáp ứng đủ các điều kiện sau đây:

1. Có chứng cứ xác định người chưa thành niên đã thực hiện hành vi phạm tội;

2. Người chưa thành niên thừa nhận mình đã thực hiện hành vi phạm tội;

3. Người chưa thành niên đồng ý bằng văn bản về việc xử lý chuyển hướng.

Ngoài ra, pháp luật cũng loại trừ một số trường hợp không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng cụ thể như sau:

1. Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 37 của Luật này:

a) Phạm tội rất nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội giết người, Tội hiếp dâm, Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, Tội sản xuất trái phép chất ma túy;

b) Phạm tội rất nghiêm trọng 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội rất nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự;

c) Phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.

2. Người chưa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi không được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu thuộc một trong các trường hợp sau đây, trừ trường hợp quy định tại khoản 3 Điều 37 của Luật này:

a) Phạm tội nghiêm trọng về một trong các tội phạm sau đây: Tội hiếp dâm, Tội sản xuất trái phép chất ma túy, Tội tàng trữ trái phép chất ma túy, Tội mua bán trái phép chất ma túy, Tội vận chuyển trái phép chất ma túy, Tội chiếm đoạt chất ma túy;

b) Tái phạm, tái phạm nguy hiểm;

c) Phạm tội nghiêm trọng do cố ý 02 lần trở lên hoặc phạm nhiều tội nghiêm trọng do cố ý theo quy định của Bộ luật Hình sự;

d) Phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc phạm tội đặc biệt nghiêm trọng theo quy định của Bộ luật Hình sự.

3. Người chưa thành niên đã được áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng mà phạm tội mới.

4. Nguyên tắc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng với người chưa thành niên

+ Việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội; khả năng giáo dục, phục hồi của người chưa thành niên phạm tội và sự an toàn của bị hại, cộng đồng.

+ Việc lựa chọn biện pháp xử lý chuyển hướng áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội phải phù hợp với hoàn cảnh, độ tuổi, đặc điểm tâm sinh lý của họ.

Người chưa thành niên phạm tội có thể bị áp dụng một hoặc nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng. Biện pháp xử lý chuyển hướng quy định tại các khoản 6, 7, 8, 9, 10 và 11 Điều 36 của Luật Tư pháp người chưa thành niên phải áp dụng đồng thời với một hoặc nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng quy định tại các khoản 1, 2, 3, 4 và 5 Điều 36 của Luật Tư pháp người chưa thành niên.

Trường hợp người chưa thành niên phạm tội bị áp dụng nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng khác nhau nhưng cùng phải thực hiện nghĩa vụ quy định tại các điểm b, c, d và đ khoản 2 Điều 23 của Luật Tư pháp người chưa thành niên thì thời gian thực hiện nghĩa vụ không vượt quá mức thời hạn cao nhất quy định đối với biện pháp được áp dụng.

Không áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng đồng thời với các biện pháp xử lý chuyển hướng tại cộng đồng và không áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng nếu tại thời điểm xem xét người phạm tội đã đủ 18 tuổi.

5. Các biện pháp xử lý chuyển hướng

Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, quy định 12 biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên. Nội dung của các biện pháp xử lý được quy định cụ thể từ Điều 40 đến Điều 51 Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024 gồm:

1. Khiển trách.

2. Xin lỗi bị hại.

3. Bồi thường thiệt hại.

4. Giáo dục tại xã, phường, thị trấn.

5. Quản thúc tại gia đình.

6. Hạn chế khung giờ đi lại.

7. Cấm tiếp xúc với người có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.

8. Cấm đến địa điểm có nguy cơ dẫn đến người chưa thành niên phạm tội mới.

9. Tham gia chương trình học tập, dạy nghề.

10. Tham gia điều trị hoặc tư vấn tâm lý.

11. Thực hiện công việc phục vụ cộng đồng.

12. Giáo dục tại trường giáo dưỡng.

Như vậy, có thể thấy sự ra đời của Luật Tư pháp người chưa thành niên, đặc biệt là quy định về các biện pháp xử lý chuyển hướng đối với người chưa thành niên đã góp phần nhân văn hóa hệ thống tư pháp, phù hợp với xu hướng quốc tế về tư pháp vị thành niên. Việc ưu tiên giáo dục, phục hồi thay vì truy cứu trách nhiệm hình sự trong mọi trường hợp thể hiện sự tiến bộ của pháp luật Việt Nam, là chính sách xã hội mang tính giáo dục sâu sắc giúp nhiều người chưa thành niên có cơ hội sửa sai, tránh mặc cảm, kỳ thị xã hội, nhằm bảo đảm mỗi người chưa thành niên lầm lỡ đều có cơ hội làm lại cuộc đời./.