Hoàn thiện cơ chế thi hành án hình sự, bảo đảm quyền và tăng cường giáo dục, cải tạo phạm nhân

Ngày 15/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 170/2026/NĐ-CP quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thi hành án hình sự. Nghị định có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/7/2026, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý trong công tác quản lý, giáo dục, cải tạo và tái hòa nhập cộng đồng đối với phạm nhân.

Nghị định quy định chi tiết nhiều nội dung quan trọng của Luật Thi hành án hình sự liên quan đến chế độ quản lý, giam giữ, giáo dục, học tập, lao động, chăm sóc y tế, chế độ, chính sách đối với phạm nhân; trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, gia đình trong giáo dục cải tạo và hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành án phạt tù.

Một trong những nội dung đáng chú ý của Nghị định là tiếp tục cụ thể hóa chính sách nhân đạo, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của phạm nhân theo tinh thần Hiến pháp và pháp luật Việt Nam. Theo đó, phạm nhân được bảo đảm chế độ ăn, mặc, ở, sinh hoạt, chăm sóc y tế, học tập, lao động và các điều kiện thiết yếu trong quá trình chấp hành án phạt tù phù hợp với điều kiện thực tế và yêu cầu quản lý giam giữ. Nghị định quy định rõ tiêu chuẩn ăn, cấp phát tư trang, chăm sóc sức khỏe cũng như các điều kiện phục vụ đời sống và sinh hoạt thường ngày của phạm nhân tại cơ sở giam giữ.

Đặc biệt, Nghị định dành nhiều quy định cụ thể đối với các nhóm phạm nhân đặc thù như phạm nhân nữ có thai, phạm nhân nuôi con dưới 36 tháng tuổi tại cơ sở giam giữ, người mắc bệnh hoặc có nhu cầu chăm sóc y tế chuyên sâu. Theo đó, trẻ em đi cùng mẹ trong cơ sở giam giữ được bảo đảm chế độ chăm sóc, dinh dưỡng, khám chữa bệnh và điều kiện sinh hoạt phù hợp với lứa tuổi; cơ sở giam giữ có trách nhiệm bố trí điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng nhằm bảo đảm quyền trẻ em theo quy định của pháp luật.

Nghị định cũng quy định cụ thể về việc hiến mô, bộ phận cơ thể người của phạm nhân theo nguyên tắc tự nguyện và đúng quy trình pháp luật. Việc tiếp nhận, xác minh nguyện vọng, tổ chức thực hiện và bảo đảm quyền của phạm nhân trong trường hợp này được quy định chặt chẽ, bảo đảm yêu cầu nhân đạo, an toàn và đúng pháp luật.

Bên cạnh đó, công tác giáo dục, học tập và dạy nghề cho phạm nhân tiếp tục được quan tâm, xác định là một trong những giải pháp trọng tâm giúp người chấp hành án thay đổi nhận thức, hành vi và chuẩn bị điều kiện tái hòa nhập cộng đồng. Nghị định quy định chương trình học tập cho từng giai đoạn chấp hành án, bao gồm giai đoạn phạm nhân mới vào trại, giai đoạn đang chấp hành án và giai đoạn chuẩn bị chấp hành xong án phạt tù. Nội dung học tập không chỉ tập trung phổ biến pháp luật, nội quy cơ sở giam giữ mà còn chú trọng giáo dục đạo đức, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp và định hướng tái hòa nhập xã hội cho phạm nhân.

Đối với hoạt động lao động của phạm nhân, Nghị định quy định việc tổ chức lao động phải bảo đảm an toàn, phù hợp với độ tuổi, sức khỏe, giới tính, khả năng lao động và yêu cầu giáo dục cải tạo. Kết quả lao động được quản lý, sử dụng theo quy định, trong đó một phần được sử dụng để hỗ trợ đời sống, khuyến khích cải tạo tiến bộ và phục vụ công tác giáo dục, dạy nghề, tái hòa nhập cộng đồng cho phạm nhân sau khi chấp hành xong án phạt tù.

Nghị định đồng thời quy định rõ việc nhận xét, đánh giá và xếp loại chấp hành án phạt tù theo các mức tốt, khá, trung bình, kém trên cơ sở kết quả cải tạo, ý thức chấp hành nội quy, tinh thần học tập, lao động và rèn luyện của phạm nhân. Đây là căn cứ quan trọng để xem xét các chính sách liên quan trong quá trình chấp hành án, bảo đảm công bằng, khách quan và khuyến khích phạm nhân tích cực sửa chữa lỗi lầm, phấn đấu tiến bộ.

Ngoài trách nhiệm của cơ sở giam giữ và cơ quan thi hành án hình sự, Nghị định cũng đề cao vai trò của chính quyền địa phương, cơ quan, tổ chức, đoàn thể và gia đình trong việc phối hợp giáo dục, hỗ trợ phạm nhân cũng như chuẩn bị các điều kiện cần thiết để người chấp hành xong án phạt tù tái hòa nhập cộng đồng, hạn chế tái phạm, góp phần bảo đảm trật tự, an toàn xã hội.

Việc ban hành Nghị định số 170/2026/NĐ-CP thể hiện rõ chủ trương của Đảng và Nhà nước về kết hợp chặt chẽ giữa quản lý nghiêm minh với giáo dục, cảm hóa, cải tạo người phạm tội; bảo đảm thi hành án hình sự đúng pháp luật, nhân văn, đồng thời nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm và giữ gìn trật tự, an toàn xã hội trong tình hình mới.

Tô Thị Huệ